Uniwersytet Warszawski, Wydział Nauk Ekonomicznych - Centralny System Uwierzytelniania
Strona główna

Kultury penalne

Informacje ogólne

Kod przedmiotu: 3401-1RIP-1KULPENd
Kod Erasmus / ISCED: 14.0 Kod klasyfikacyjny przedmiotu składa się z trzech do pięciu cyfr, przy czym trzy pierwsze oznaczają klasyfikację dziedziny wg. Listy kodów dziedzin obowiązującej w programie Socrates/Erasmus, czwarta (dotąd na ogół 0) – ewentualne uszczegółowienie informacji o dyscyplinie, piąta – stopień zaawansowania przedmiotu ustalony na podstawie roku studiów, dla którego przedmiot jest przeznaczony. / (0310) Nauki społeczne i psychologiczne Kod ISCED - Międzynarodowa Standardowa Klasyfikacja Kształcenia (International Standard Classification of Education) została opracowana przez UNESCO.
Nazwa przedmiotu: Kultury penalne
Jednostka: Instytut Profilaktyki Społecznej i Resocjalizacji
Grupy: Przedmioty Instytutu Profilaktyki i Resocjalizacji
Zajęcia obowiązkowe Resocjalizacja i penitencjarystyka - studia stacjonarne, 1 rok, I stopień
Punkty ECTS i inne: 2.00 Podstawowe informacje o zasadach przyporządkowania punktów ECTS:
  • roczny wymiar godzinowy nakładu pracy studenta konieczny do osiągnięcia zakładanych efektów uczenia się dla danego etapu studiów wynosi 1500-1800 h, co odpowiada 60 ECTS;
  • tygodniowy wymiar godzinowy nakładu pracy studenta wynosi 45 h;
  • 1 punkt ECTS odpowiada 25-30 godzinom pracy studenta potrzebnej do osiągnięcia zakładanych efektów uczenia się;
  • tygodniowy nakład pracy studenta konieczny do osiągnięcia zakładanych efektów uczenia się pozwala uzyskać 1,5 ECTS;
  • nakład pracy potrzebny do zaliczenia przedmiotu, któremu przypisano 3 ECTS, stanowi 10% semestralnego obciążenia studenta.
Język prowadzenia: polski
Rodzaj przedmiotu:

obowiązkowe

Tryb prowadzenia:

w sali

Zajęcia w cyklu "Semestr letni 2025/26" (zakończony)

Okres: 2026-02-16 - 2026-06-07
Wybrany podział planu:
Przejdź do planu
Typ zajęć:
Wykład, 30 godzin, 48 miejsc więcej informacji
Koordynatorzy: Joanna Klimczak, Jarosław Utrat-Milecki, Katarzyna Wiśniewska
Prowadzący grup: Joanna Klimczak, Jadwiga Królikowska, Jarosław Utrat-Milecki, Katarzyna Wiśniewska
Lista studentów: (nie masz dostępu)
Zaliczenie: Przedmiot - Egzamin
Wykład - Egzamin
Skrócony opis:

Przedmiot dostarcza podstawowej wiedzy z penologii na temat mechanizmów społecznych i kulturowych wpływających na funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, uwzględniając perspektywę porównawczą diachroniczną i synchroniczną. Wychodzimy od stwierdzenia Mariana Filara, że dla zrozumienia polityki karnej konieczne jest najpierw dokonanie odpowiedniej analizy kultury penalnej, którą ta polityka obsługuje. Zwracamy uwagę, jak przemiany kulturowe wpływają na „filozofię karania’, która uzasadnia określone prawomocne typy wiedzy uzasadniające reformy prawa karnego i polityki karnej.

Pełny opis:

Przedmiot dostarcza podstawowej wiedzy na temat genezy kulturowej i elementów historii współczesnych instytucji penalnych oraz na temat mechanizmów społeczno-kulturowych związanych z funkcjonowaniem systemów karnych w różnych kontekstach historyczno-kulturowych, a także różnorodności współczesnych kultur penalnych w kręgu kultury zachodniej, oraz w szerszym kontekście międzynarodowym. Wprowadzeniem stanowi przedstawienie podstaw teoretycznych integralnokulturowej analizy wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.

Punktem wyjścia jest przedstawienie kulturowego schematu rozwoju pojęcia kary w tradycji Biblii, oraz Grecji i Starożytnego Rzymu, ich recepcji przez historię Europy średniowiecznej po współczesne rozwiązania prawa karnego i penitencjarnego. Wskazujemy na powiązanie tego procesu z budową nowożytnego państwa, na wykorzystaniu ideologii kary (np. teorii satysfakcji św. Anzelma) jako boskiego imperatywu (prawo naturalne, grzech, koncepcja feudalnej hierarchii społecznej) do budowy władzy absolutnej. Ukazujemy jak kształtowało się to co za Davidem Garlandem i Timothy Gorringem określać należy jako strukturę afektu penalnego ( w nawiązaniu też do myśli Norberta Eliasa i Pietera Spierenburga).W tej analizie ukazujemy powiązania nowoczesnych doktryn penalnych z kulturowym dziedzictwem i symboliką kary kryminalnej w kontekście realizacji potrzeby zapewnienia poczucia ładu, bezpieczeństwa i sprawiedliwości. Ukazujemy , jak paradoksalnie stary schemat kary z doktryny chrześcijańskiej pokuty mógł być też na kolejnym etapie historycznym wykorzystany dla tworzenia nowoczesnej Oświeceniowej polityki karnej, z wykorzystaniem schematu pokuty (poenitentia), i ideologicznych nawiązań do systemów pokutnych stosowanych we wczesnośredniowiecznych klasztorach dla tworzenia nowoczesnego systemu penitencjarnego (system celkowy i system milczenia). Kwestie te analizowane są z perspektywy integralnokulturowej teorii kary jako procesualnie pojętej instytucji prawno-społecznej . Odwołujemy się do dorobku penologii, w tym do studiów na temat punitywności populistycznej, do antropologii kulturowej i społecznej, a także badań z zakresu socjologii wymiaru kary i danych na temat różnych kulturowo warunkowanych modeli wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych (np. Japonii, Chin, Azji Środkowej, Bliskiego Wschodu, krajów Afryki, Ameryki południowej, przy czym dobór poszczególnych kultur ma charakter ilustracyjny, służy uczeniu myślenia kontekstowego, zwracania uwagi na podobieństwa i różnice oraz ich społeczne warunkowanie. Cały wykład nawiązuje do tezy Mariana Filara o prymacie kultury nad samą polityką karną, i w tym kontekście też uwzględniamy podejście wypracowane w penologii m.in. przez Davida Garlanda, ale inaczej historycznie też u Wróblewskiego i Makarewicza, o integralnym powiązaniu kultury penalnej, tzw., penality, z całym systemem społeczno-kulturowym, tak, że między subsystemami kontroli społecznej, zachodzą istotne dynamiczne współzależności. Wskazujemy w jakim stopniu owe przedzałożenia kulturowe na temat polityki karnej mogą też wpływać na ewaluację polityki karnej w ramach tzw. evidence based policy, która dokonuje selekcji ważnych zmiennych i ocen, w tym kalkulacji stopnia niepewności (ryzyk) z uwzględnieniem kulturowo warunkowanego wartościowania określonych działań (określających rozumienie w danej kulturze proporcjonalności odnośnie np. prawa jednostki i grupy, praw migrantów i różnych grup społecznych, dzieci i rodziców etc.). W tym kontekście istotnym tematem mogą być w ramach zajęć przykłady tak zwanych przełomów społeczno-politycznych i kulturowych (Wielka Rewolucja Francuska, transformacja od komunizmu, ale też współczesne naciski globalizacyjne czy zmiany wywołane przez kontekst europejski ukazywane w powiązaniu ze zmianami dynamiki i struktury kar w odniesieniu do przestępczości tzw. pospolitej, ale także pokazanie na tym tle współzależności kultur penalnych z walką polityczną, zmianami polityczno-ustrojowymi. W badaniach tych kwestii nawiązujemy do koncepcji tzw. polityczności przestępstwa oraz konsekwencji tego zjawiska dla wymiaru sprawiedliwości karnej (status więźniów sumienia, więźniów politycznych, specyfika procesowa spraw politycznych, zagadnienie prawnokarnej odpowiedzialności za zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i ludobójstwo, stosowania tortur, w tym próby ustanowienia solidarności ogólnoludzkiej w ramach międzynarodowego ścigania zbrodniarzy.

Elementem wykładu jest też przedstawienie kwestii kulturowych kontekstów bifurkacji polityki karnej, rozwoju z jednej strony bardzo represyjnych systemów punitywnych, któremu towarzyszy też równolegle recepcja różnych wzorów kulturowych umożliwiających realizację różnych wariantów tzw. sprawiedliwości naprawczej (restorative justice), czy też uwzględnienia w ramach wymiaru sprawiedliwości nie tylko strony interesu społecznego i przestępcy, ale także wskazanie i opisanie kulturowych mechanizmów warunkujących powrót po kilku wiekach trzeciej strony procesu karnego – ofiary przestępstwa, w tym także z uwzględnieniem coraz bardziej funkcji kompensacyjnej prawa karnego (prawo reparatywne). W ten sposób ukazujemy jak na współczesną politykę karną wpływają zarówno przemiany emancypacyjne końca XX i pierwszych dekad XXI wieku, jak i nawiązanie do różnych lokalnych tradycji wykorzystywanych przy budowaniu modeli sprawiedliwości naprawczej i rozwiązywaniu dużych konfliktów polityczno-kryminalnych (komisje i Sądy pojednania w poszczególnych krajach powoływane po zakończeniu konfliktu (np. Afryka Południowa, Rwanda). Finalnie wskazujemy na uwarunkowania i zagrożenia dla rozwoju idei polityki kryminalnej integrującej i polityki karnej związanej z ekskluzją osób uznanych za niebezpieczne, niereformowalne, obce społecznie (określone jako terroryści, przestępcy niebezpieczni z użyciem przemocy i seksualni, ale też powiązani z migracją czy zorganizowaną przestępczością transnarodową lub lokalną).

Literatura:

1) Nils Christie, Granice cierpienia, Warszawa, Wiedza Powszechna 1991;

2) Janina Czapska, Michalina Szafrańska, Daria Wójcik, Penalny populizm. Perspektywa polityczna i społeczna; Wyd UJ, Kraków 2016;

3) Mary Douglas, Czystość i zmaza, PIW, Warszawa 2007;

4) Norbert Elias, O procesie cywilizacji, Warszawa, WAB 2011;

5) Marian Filar, Jarosław Utrat-Milecki (red.), kulturowe uwarunkowania polityki kryminalnej, Oficyna Naukowa, Warszawa 2014;

6) Marcin Komosa, Komisja prawdy. Mechanizm odpowiedzialności za naruszenie praw człowieka, Wyd. UW, Warszawa 2013;

7) Jadwiga Królikowska, Sędziowie o karze, karaniu i bezkarności. Socjologiczna analiza sędziowskiego wymiaru kary, Wyd. UW Warszawa 2020;

8) Jadwiga Królikowska, Jarosław Utrat-Milecki, Kara kryminalna a ochrona rodziny. Analiza integralnokulturowa wybranych problemów penologicznych [w:] Przemoc w rodzinie. Ujęcie interdyscyplinarne, red. Łukasz Wirkus, Paweł Kozłowski, Kraków, Impuls 2017;

9) Sylwia Różycka-Jaroś, Karcenie dzieci – czyn zabroniony czy okoliczność uchylająca bezprawność, Wyd. UW Warszawa 2012;

10) Barbara Stańdo-Kawecka, Polityka karna i penitencjarna między punitywizmem i menedżeryzmem, Wolters Kluwer, Warszawa 2020;

11) Piotr Stępniak, Tomasz Kalisz, Wojciech Zalewski (red.), Czy i jakie więzienia są potrzebne. Rozważania na tle zagadnień współczesności, Uniw. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań-Gdańsk-Wrocław-Kalisz 2016;

12) Mariusz Sztuka, Anachronizm i aktualność. Idea resocjalizacji w sporze o nowoczesność, Wyd. UJ, Kraków 2013;

Robert Thurston, Polowania na czarownice, PIW, Warszawa 2008;

13) Jarosław Utrat-Milecki, Europejski system kar kryminalnych? Perspektywa penologiczna, w: W kręgu kryminologii. Księga Jubileuszowa Profesora Krzysztofa Krajewskiego, WPiA UJ, Kraków 2024;

14) Jarosław Utrat-Milecki, Kara. Teoria i kultura penalna: perspektywa integralnokulturowa, część II Panoptyzm, Wyd. UW, Warszawa 2010;

15) Jarosław Utrat-Milecki (red.) Kara w nauce i kulturze, Wyd. UW Warszawa 2009;

16) Jarosław Utrat-Milecki, Kuratorskie ośrodki dla nieletnich Analiza integralnokulturowa społecznoprawnego kontekstu powstania i rozwoju, [w:] „Probacja” nr IV/ 2023 r.

17) Jarosław Utrat-Milecki, Podstawy penologii. Teoria kary, Wyd. UW, Warszawa 2006;

18) Jarosław Utrat-Milecki, Polityczność przestępstwa, Wyd. IPSiR Warszawa 1997, II wyd. UW Warszawa 2007;

19) Jarosław Utrat-Milecki (red.) Prawo i ład społeczny. Integralnokulturowa analiza zagadnienia racjonalności, Wyd. UW, Warszawa 2011;

20) Jarosław Utrat-Milecki, Więziennictwo w Polsce w latach 1944-1956, IPSiR 1996;

21) Jarosław Utrat-Milecki, Z dziejów afektu penalnego (red.), Oficyna Naukowa, Warszawa 2014;

22) Jarosław Utrat-Milecki, Z dziejów kultur penalnych, w: „Resocjalizacja Polska” nr 2/2011;

23) Jarosław Warylewski, Kara. Podstawy historyczne i filozoficzne, Wyd. UG, Gdański 2007;

24) Dobrochna Wójcik, Dagmara Woźniakowska-Fajst, Paulina Wiktorska, Irena Rzeplińska, Anna Kossowska, Witold Klaus,

25) Beata Czarnecka-Dzialuk, Konrad Buczkowski, Społeczno-polityczne konteksty współczesnej przestępczości w Polsce, Wyd. Sedno, Warszawa 2013.

Opisy przedmiotów w USOS i USOSweb są chronione prawem autorskim.
Właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Warszawski, Wydział Nauk Ekonomicznych.
ul. Długa 44/50
00-241 Warszawa
tel: (+48) 22 55 49 126 https://www.wne.uw.edu.pl/
kontakt deklaracja dostępności mapa serwisu USOSweb 7.3.1.0-9 (897c2258-dirty) :: 2026-10-30