Historia Wielkiego Księstwa Litewskiego [2900-MK1-HISTWKS-KL]
Semestr zimowy 2026/27
Wykład,
grupa nr 1
| Przedmiot: | Historia Wielkiego Księstwa Litewskiego [2900-MK1-HISTWKS-KL] | ||||||||||||||||||||||||||||
| Zajęcia: |
Semestr zimowy 2026/27 [2026Z]
(w trakcie)
Wykład [WYK], grupa nr 1 [pozostałe grupy] |
||||||||||||||||||||||||||||
|
Termin i miejsce:
|
|||||||||||||||||||||||||||||
|
Terminy najbliższych spotkań:
Kliknij w datę by zobaczyć tygodniowy plan z zaznaczonym spotkaniem. |
Część spotkań jest ukryta - pokaż terminy wszystkich spotkań.
|
||||||||||||||||||||||||||||
| Liczba osób w grupie: | 29 | ||||||||||||||||||||||||||||
| Limit miejsc: | 30 | ||||||||||||||||||||||||||||
| Zaliczenie: | Zaliczenie na ocenę | ||||||||||||||||||||||||||||
| Prowadzący: | Konrad Bobiatyński | ||||||||||||||||||||||||||||
| Literatura: |
S. Alexandrowicz, Rozwój kartografii Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku, Poznań 1989 U. Augustyniak, Historia Polski 1572-1795, Warszawa 2008 G. Błaszczyk, Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności, t. I: Trudne początki, Poznań 1998 G. Błaszczyk, Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych do współczesności, t. II (1385-1569), Poznań 2002 K. Bobiatyński, W walce o hegemonię. Rywalizacja polityczna w Wielkim Księstwie Litewskim w latach 1667-1674, Warszawa 2016 O. Halecki, Dzieje unii jagiellońskiej, Kraków 1919-1920 (II wydanie: Warszawa 2013), t. 1-2 M. Jucas, Unia polsko-litewska, Toruń 2004 T. Kempa, Wobec kontrreformacji. Protestanci i prawosławni w obronie swobód wyznaniowych w Rzeczpospolitej w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII wieku, Toruń 2007 J. Kiaupienie, Z. Kiaupa, A. Kuncevicius, Historia Litwy, Warszawa 2007 Kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego. Analizy i obrazy, wyd. zbiorowe, Kraków 2006 G. Lesmaitis, Wojsko zaciężne w Wielkim Księstwie Litewskim w końcu XV – drugiej połowie XVI wieku, Warszawa 2013 H. Lulewicz, Gniewów o unię ciąg dalszy, Warszawa 2002 A. Michałowska-Mycielska, Sejm Żydów litewskich (1623–1764), Warszawa 2014 J. Ochmański, Historia Litwy, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990 A. Rachuba, J. Kiaupiene, Z. Kiaupa, Historia Litwy. Dwugłos polsko-litewski, Warszawa 2008 A. Rachuba, Siły zbrojne Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku, „Przegląd Wschodni”, t. 3, 1994, z. 3 A. Rachuba, Wielkie Księstwo Litewskie w systemie parlamentarnym Rzeczypospolitej w latach 1569-1763, Warszawa 2002 J. Tyszkiewicz, Tatarzy na Litwie i w Polsce. Studia z dziejów XIII-XVIII w., Warszawa 1989 D. Szulc, Dzieje unii polsko-litewskiej w latach 1482/1492-1569, Kraków-Warszawa 2004 H. Wisner, Rzeczpospolita Wazów, t. II-III, Warszawa 2004, 2008 A. Zakrzewski, Wielkie Księstwo Litewskie. Prawo – ustrój – społeczeństwo, Warszawa 2013 |
||||||||||||||||||||||||||||
| Zakres tematów: |
1. Zajęcia wstępne – historiografia „lituanistyczna” polska, litewska i białoruska, podstawowe szkoły i ośrodki badawcze (Warszawa, Poznań, Toruń, Wilno, Kowno), główne syntezy, przegląd podstawowej literatury. 2. Terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVII w.: kształtowanie się i przemiany. Podziały administracyjne. - rozbicie Rusi Kijowskiej po najazdach mongolskich; - ekspansja pogańskiej Litwy na terytoria ruskie, obrona przed Zakonem Krzyżackim - rola unii z Koroną (unia w Krewie i Lublinie) dla potencjału wojskowego i politycznego Litwy - ekspansja na wschód; walka z Moskwą o hegemonię w Europie Wschodniej - podziały administracyjne Litwy; wielka reforma Zygmunta Augusta 1565/1566; zob. G. Błaszczyk, Żmudź w XVII i XVIII wieku: zaludnienie i struktura społeczna, Poznań 1985; Geografia historyczna Wielkiego Księstwa Litewskiego: stan i perspektywy badań, Poznań 2007. 3. Społeczeństwo litewskie – stratyfikacja, uwarunkowania ekonomiczne, elity polityczne. Język urzędowy, prawo. - system władzy w pogańskiej Litwie - pojęcie narodu na Litwie w epoce nowożytnej - przedstawienie elit społecznych: kniaziów i panów, ich pochodzenia i specyfiki jako grupy społecznej, uwarunkowania ekonomiczne. Rola unii w Horodle (1413) - warstwa bojarska na tle polskiej szlachty. Aspekty prawne, polityczne i ekonomiczne. - wpływ unii lubelskiej na procesy społeczne i „polonizację” społeczeństwa litewskiego - specyfika kodeksów prawnych (statuty litewskie) - ruch koekwacyjny pod koniec XVII w. 4. Struktura etniczna i wyznaniowa. Problem tolerancji wyznaniowej. - struktura wyznaniowa i jej przełożenie na rolę polityczną (dominująca rola katolicyzmu, pozycja prawosławnych) - rola reformacji w dziejach Litwy; zwrot kontrreformacyjny pod koniec XVI w. - unia brzeska i jej wpływ na sytuację wyznaniową - sytuacja wyznaniowa w Wilnie (zob. T. Kempa, Konflikty wyznaniowe w Wilnie od początku reformacji do końca XVII wieku, Toruń 2016 - mniejszości narodowe: Tatarzy, Żydzi, Karaimi, inne grupy etniczno-wyznaniowe (zob. Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Kopczyński i W. Tygielski, Warszawa 2010) 5. Kultura, architektura militarna i sakralna, sztuka. - najważniejsze zabytki architektury i kultury materialnej sakralnej, militarnej i świeckiej Wielkiego Księstwa Litewskiego - sfery wpływów (ruskich, krzyżackich, polskich), oddziaływanie cywilizacji zachodnioeuropejskiej 6. Parlamentaryzm litewski przed unią lubelską. Reformy Zygmunta Augusta. - rola Rady Wielkoksiążęcej (Rady Panów); zob. L. Korczak, Litewska Rada Wielkoksiążęca w XV wieku, Kraków 1998 - sejm litewski w okresie przedunijnym - rola wielkich reform – prawnych, sądowych, politycznych, wojskowych przeprowadzanych przez Zygmunta II Augusta w latach 1563-1566 7. Unia lubelska – geneza i postanowienia. - uwarunkowania zewnętrzne i wewnętrzne - przebieg obrad sejmu lubelskiego 1569 r. - analiza postanowień aktu lubelskiego - inkorporacja Podlasia, Wołynia, Kijowszczyzny i Bracławszczyzny do Korony – postawa tamtejszych elit politycznych (zob. H. Litwin, Zjednoczenie narodów cnych: polskiego, litewskiego, ruskiego. Wołyń i Kijowszczyzna w Unii Lubelskiej, Warszawa 2019) 8. Walka Wielkiego Księstwa Litewskiego o pozycję w Rzeczypospolitej i rewizję postanowień unijnych do końca XVI w. - ocena unii lubelskiej przez Litwinów - program zmiany postanowień unijnych, rola III Statutu Litewskiego - postawa Litwinów w czasie trzech pierwszych bezkrólewi - atrybuty suwerenności litewskiej po unii lubelskiej - status Inflant 9. Separatyzm czy partykularyzm – stosunek Litwy do Korony w pierwszej połowie XVIII w. (do Potopu Szwedzkiego). - znaczenie pojęć (separatyzm, partykularyzm) - rola birżańskiej linii Radziwiłłów w polityce litewskiej – opozycja Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna” i Krzysztofa II, tzw. spisek orleański - postaw litewskich elit politycznych podczas potopu szwedzkiego i moskiewskiego 1654-1660 - problem „zdrady Radziwiłłów” – Janusza i Bogusława (H. Wisner, Janusz Radziwiłł 1612–1655, Warszawa 2000; T. Wasilewski, Zdrada Janusza Radziwiłła w 1655 r. i jej wyznaniowe motywy, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 18 (1973), s. 125-147 10. Wobec Moskwy i Szwecji: kryteria wierności, patriotyzmu i politycznego oportunizmu podczas obcej okupacji (1654-1660). - pojęcia zdrady i wierności w XVII w., specyfika litewska - postawa społeczeństwa litewskiego wobec okupanta moskiewskiego w ujęciu geograficznym i chronologicznym - polityka carska wobec ludności ziem podbitych 11. Wojsko litewskie i skarbowość - organizacja, struktura i liczebność armii litewskiej - hetmani i kadra oficerska: pochodzenie społeczne, skład etniczny, profesjonalizm - wojsko jako narzędzie magnaterii w walkach wewnętrznych. - udział armii litewskiej w najważniejszych kampaniach XVI-XVII w. - skarb litewski: źródła dochodów, struktura wydatków (zob. A. Filipczak-Kocur, Skarbowość Rzeczypospolitej 1587-1648. Projekty – ustawy – realizacja, Warszawa 2006; A. Tyla, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės iždas per dvidešimtmetį karą (1648-1667), Vilnius 2010). 12. Wielkie Księstwo Litewskie w okresie hegemonii rodów magnackich – na przykładzie „hegemonii pacowskiej” (1666-1682) - specyfika litewskiego systemu politycznego w drugiej połowie XVII w. - definicja systemu „hegemonii politycznej”, rola najważniejszych urzędów centralnych - kariera rodu Paców za czasów Jana Kazimierza - rola w historii Litwy kanclerza Krzysztofa Z. Paca i hetmana Michała K. Paca (zob. K. Bobiatyński, Michał Kazimierz Pac – wojewoda wileński, hetman wielki litewski. Działalność polityczno-wojskowa, Warszawa 2008; idem, W walce o hegemonię. Rywalizacja polityczna w Wielkim Księstwie Litewskim w latach 1667–1674, Warszawa 2016) 13. Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Sapiehów (1682-1700). - system hegemonii sapieżyńskiej i jego porównanie z rządami Paców (zob. M. Sawicki, Dom sapieżyński 1666-1685. Droga do hegemonii w Wielkim Księstwie Litewskim, Opole 2016) 14. Test zaliczający |
||||||||||||||||||||||||||||
| Metody dydaktyczne: |
- wykład prowadzącego przy pomocy prezentacji multimedialnych i na koniec możliwość zadawania pytań przez studentów. |
||||||||||||||||||||||||||||
| Metody i kryteria oceniania: |
Podstawą do zaliczenia przedmiotu będzie test na ostatnich zajęciach w semestrze. Warunkiem dopuszczenia do testu będzie frekwencja na zajęciach na poziomie 80 procent (możliwe dwie nieobecności) |
||||||||||||||||||||||||||||
| Uwagi: |
Przedmiotem wykładu są najważniejsze zagadnienia polityczne, społeczne, wojskowe i kulturalne z historii Wielkiego Księstwa Litewskiego XVI-XVII w. |
Właścicielem praw autorskich jest Uniwersytet Warszawski, Wydział Nauk Ekonomicznych.